- Ο πανηγυρικός λόγος του καθηγητή Αρχαιολογίας του ΑΠΘ Παναγιώτη Φάκλαρη, δίπλα στην προτομή του Στρατηγού Πάνου Ζαφειρόπουλου, στην πλατεία του Παραλίου Άστρους, κατά τον εορτασμό, την Κυριακή 9 Αυγούστου 2026, της 200ής επετείου της νικηφόρας Μάχης των Ελλήνων κατά των δυνάμεων του Ιμπραήμ.
Πριν από 200 χρόνια έγινε στον τόπο αυτό μια σημαντική μάχη, η μάχη του Άστρους, στην οποία οι επαναστατημένοι Έλληνες κατάφεραν να αποκρούσουν την ανίκητο στρατό του φοβερού Ιμπραήμ και να τον καταδιώξουν.
Σχετικά με την ονομασία Άστρος, πρέπει να διευκρινίσουμε τα εξής: Την εποχή της Επανάστασης δεν υπήρχε στην περιοχή χωριό με την ονομασία Άστρος. Άστρος ονομαζόταν ολόκληρη η γύρω περιοχή και κυρίως η σκάλα. Υπήρχε ο κάμπος του Άστρους με τα αμπέλια και τις ελιές, ο κόλπος του Άστρους, η χερσόνησος και το ακρωτήριο του Άστρους. Για τον λόγο αυτό η Β΄ Εθνική Συνέλευση ονομάστηκε Συνέλευση του Άστρους, και η μάχη της 5ης και 6ης Αυγούστου, μάχη του Άστρους. Εδώ, τότε δεν υπήρχε χωριό παρά μόνο σπίτια, ο πύργος του Αγά, στον οποίο έμενε ο Τούρκος που εισέπραττε τα λιμενικά τέλη, και ένα χάνι. Επίσης, υπήρχαν 2-3 αποθήκες και μία στέρνα, γνωστή αργότερα ως Παλιόστερνα. Ο πύργος του Αγά διατηρείται με νεότερες επεμβάσεις. Πρόκειται για το σπίτι του Σελίμου, τώρα καφετέρια.
Στις 25 Ιουλίου 1826, ο Κολοκοτρώνης χρησιμοποιώντας τη δύναμη του στρατοπέδου των Βερβένων, ενισχυμένη με το τακτικό και άτακτο ιππικό, σε μια καλοστημένη ενέδρα στον κάμπο της Τεγέας, με επικεφαλής τον Νικηταρά, εξόντωσε μέσα σε μισή ώρα 400 Άραβες του τακτικού στρατού του Ιμπραήμ. Το μέγεθος της πανωλεθρίας που υπέστη ο εχθρός, εντυπωσίασε ακόμη και τον Κολοκοτρώνη, που είπε: «Τέτοιο σκότωμα δεν είδα ποτέ μου». Στην ενέδρα συμμετείχαν οι αγωνιστές της Κυνουρίας με αρχηγό τον Πάνο Ζαφειρόπουλο. Το αποτέλεσμα της ενέδρας εξόργισε πολύ τον Ιμπραήμ και αποφάσισε να καταστρέψει την Κυνουρία.
Στις αρχές Αυγούστου ο Ιμπραήμ ξεκίνησε από την Τριπολιτσά περίπου με 15 χιλιάδες πεζικό και ιππικό. Στην πορεία του μοίρασε τη δύναμή του σε τρία τμήματα. Το ένα κατευθύνθηκε στη δυτική πλευρά του Πάρνωνα προς τη Λακωνία, το δεύτερο στο οποίο ήταν επικεφαλής ο ίδιος, βάδισε προς την Τσακωνιά, Σίταινα, Καστάνιτσα και Πραστό, και το τρίτο, με αρχηγό τον Γάλλο συνταγματάρχη Joseph Anselme Sevé, γνωστό ως Σουλεϊμάν Μπέη, κατευθύνθηκε στην περιοχή του Άστρους. Εδώ κύριος στόχος ήταν το μικρό κάστρο του Άστρους, το οποίο είχε για τον Ιμπραήμ μεγάλη σημασία, όπως εύστοχα επισημαίνει στο βιβλίο του ο φιλέλληνας Σάμουελ Χάου, ο οποίος επισκέφθηκε το Άστρος μερικούς μήνες αργότερα.
Οι κάτοικοι της Βόρειας Κυνουρίας, όταν πληροφορήθηκαν ότι έρχεται ο Ιμπραήμ κατ’ επάνω τους, εγκατέλειψαν πανικόβλητοι τα χωριά τους και κατέφυγαν άλλοι στα δάση του Πάρνωνα, άλλοι στο Λεωνίδιο, άλλοι στο κάστρο του Άστρους και άλλοι πέρασαν με πλοία απέναντι στην Αργολίδα και στα νησιά Σπέτσες και Ύδρα. Ένα μέρος των κατοίκων κατέφυγε σε οχυρωμένα σπήλαια, οι Πλατανίτες στη Φουρνάκλα, οι Σιτενιώτες στη Ζάγκολη και οι Καστανιτσιώτες στο σπήλαιο της Αγίας Παρασκευής. Επίσης, μερικοί Καστανιτσιώτες με αρχηγούς τον Καψαμπέλη και τον Γκιόρα, οχυρώθηκαν στον παλαιό πύργο της Καστάνιτσας και αντιστάθηκαν ηρωικά στις εχθρικές επιθέσεις, ενώ κάτοικοι από τα Καστριτοχώρια κατέφυγαν και οχυρώθηκαν στο μοναστήρι του Προδρόμου.
Οι κάτοικοι εγκατέλειπαν αλλόφρονες τα σπίτια τους και έτρεχαν για να σωθούν. Μερικοί ξέχασαν να πάρουν τα παιδιά τους και μία μάνα στον Άγιο Πέτρο, αντί να πάρει το παιδί της από την κούνια, πήρε το μαξιλάρι, κι όταν αργότερα το κατάλαβε έχασε τα λογικά της και γύριζε εδώ κι εκεί με το μαξιλάρι αγκαλιά.
Οι δυνάμεις του Ιμπραήμ στο διάβα τους έκαιγαν τα έρημα από κατοίκους χωριά και τα μοναστήρια, εκτός από αυτό του Προδρόμου, το οποίο υπεράσπισαν οι Καστρίτες, κατέβηκαν στον κάμπο του Άστρους και στρατοπέδευσαν στους Ληγνούς, τρία χλμ. δυτικά από το κάστρο. Μάλιστα, σε επιστολή του προς τον Μαυροκορδάτο, ο Τρικούπης αναφέρει ότι οι Άραβες μπήκαν μέσα στα αμπέλια και έτρωγαν σταφύλια.
Τη ζοφερή κατάσταση που επικρατούσε περιγράφει ο Ζαφειρόπουλος σε υπόμνημά του προς τον Όθωνα το 1847: «Φθάνει ο Ιμπραήμης εις την επαρχίαν, αλλά αποτυχών κατ’ ευτυχίαν να αιχμαλωτίσει ως εις άλλα μέρη, έμνη, και διέταξε την πυρπόλησιν ανεξαιρέτως, οικιών, εκκλησιών και λοιπών ιερών καταγωγίων, εις μόνας δε τας οχυράς θέσεις απήντησεν αντίστασιν. Περιελθών δε την επαρχίαν, κατήντησεν εις το Άστρος και όλα τα περίχωρα κατέφυγον εις το φρούριον». Το τρομαγμένο πλήθος που κατέφυγε στο κάστρο, γυναικόπαιδα και άμαχοι, ανερχόταν περίπου σε 1500 ψυχές.
Το κάστρο του Άστρους, το οποίο είχαν ανοικοδομήσει οι αδελφοί Ζαφειρόπουλοι, πάνω στο ερειπωμένο ενετικό κάστρο του 15ου αι., υπεράσπιζαν 100 ντόπιοι Έλληνες αγωνιστές με αρχηγό τον στρατηγό Πάνο Ζαφειρόπουλο ή Άκουρο, ο οποίος το είχε εφοδιάσει με πολεμοφόδια και τρόφιμα για 2-3 μήνες. Επίσης, είχε φροντίσει να το εξοπλίσει με κανόνια που του παραχώρησε η Κυβέρνηση και άλλα που αγόρασε ο ίδιος. Μαζί του βρισκόταν ο πορθητής του Ναυπλίου, Στάικος Σταϊκόπουλος.
Εκτός από τις απαραίτητες ετοιμασίες στο κάστρο, ο Ζαφειρόπουλος ζήτησε από την Κυβέρνηση να του στείλει εκείνες τις ημέρες ναυτική βοήθεια. Πράγματι, στάλθηκαν δύο πλοία εξοπλισμένα με κανόνια, η γολέτα του Ανδρέα Φραγκιά και το μίστικο του Ζαχαριά Αναγνώστου. Τα πλοία αυτά παρέπλεαν την ακτή, από το Άστρος μέχρι το Λεωνίδιο, και διέσωσαν, σύμφωνα με τα γραφόμενα του Ζαφειρόπουλου, «πλήθος λαού χωρίς να υποπέση εις την αιχμαλωσίαν του εχθρού».
Ο Ζαφειρόπουλος διαβλέποντας τον μεγάλο κίνδυνο, ζήτησε να σταλεί επειγόντως στρατιωτική βοήθεια από την Κυβέρνηση, που έδρευε στο Ναύπλιο. Παράλληλα, ενημέρωσε και τον Κολοκοτρώνη, ο οποίος βρισκόταν στην Καστανιά της Κορινθίας.
Στις 5 Αυγούστου ο Σουλεϊμάν Μπέης διέταξε έφοδο κατά του κάστρου. Η ηρωική άμυνα των Ελλήνων, τα σφοδρά πυρά των κανονιών του κάστρου και των δύο πλοίων, αναχαίτισαν τους επιτιθέμενους και τους ανάγκασαν να αποσυρθούν στο στρατόπεδό τους. Τα κανόνια φαίνεται ότι εκσφενδόνιζαν και μπαλαμιστράλια, μικρά σφαιρικά σιδερένια βλήματα διαμέτρου 3 εκ., τα οποία βάλλονταν πολλά μαζί και διασκορπίζονταν προκαλώντας μεγάλες απώλειες στον εχθρό. Από τη συνεχή χρήση των κανονιών του κάστρου, ένα, που βρισκόταν στον βορειοδυτικό προμαχώνα, υπερθερμάνθηκε και ανατινάχτηκε, με αποτέλεσμα να σκοτωθεί ο πυροβολητής Ζαχαρίας και να τραυματιστούν άλλοι δύο αγωνιστές. Ένα θραύσμα από τον σωλήνα του κανονιού έχει βρεθεί μέσα στο κάστρο, καθώς και τρία μπαλομιστράλια, χειροπιαστά τεκμήρια της μάχης.
Την ίδια ημέρα, όπως μας πληροφορεί ο Φωτάκος, ο Κολοκοτρώνης, «επειδή υπόπτευεν μήπως οι Τούρκοι πολιορκήσουν εις το φρούριόν του τον Πάνο Ζαφειρόπουλον, διέταξε τον Πλαπούταν, τον Γενναίον και τον Αποστόλην Κολοκοτρώνην, τον Δημ. Τσόκρην και άλλους να υπάγουν προς βοήθειαν αυτών». Ο Γενναίος με τον Πλαπούτα βρίσκονταν στην Καντήλα. Η διαταγή του Κολοκοτρώνη στον Γενναίο και τον Πλαπούτα, στάλθηκε στις 5 Αυγούστου, στις εννέα η ώρα τη νύχτα, όπως μαρτυρεί έγγραφο που έθεσε στη διάθεσή μου, πριν από λίγες ημέρες, η Αγγελική Διαμαντοπούλου.
Παράλληλα, ο Κολοκοτρώνης με άλλη διαταγή του γράφει στον Νικηταρά, που βρισκόταν στους Μύλους, να σπεύσει στο Άστρος. Ο Νικηταράς σπεύδει τη νύχτα της 5ης Αυγούστου έχοντας μαζί του την ένδοξη φρουρά του Μεσολογγίου, με 200 πολεμιστές, και ενώνεται με τη δύναμη του Ζαφειρόπουλου. Την ίδια νύχτα προστέθηκαν και άλλες ενισχύσεις, 1.400 άνδρες, που έστειλε η Διοίκηση από το Ναύπλιο.
Την επόμενη ημέρα, ο Σουλεϊμάν Μπέης με τους Άραβες πραγματοποίησε εφόδους εναντίον του κάστρου, αλλά αποκρούσθηκε με απώλειες. Μετά από σφοδρό κανονιοβολισμό από το κάστρο και από τα πλοία, οι πολιορκημένοι με επικεφαλής τον Νικηταρά, επιτέθηκαν με ορμή εναντίον των εχθρών, και μάλιστα του ιππικού, και μετά από δίωρη μάχη, όπως αναφέρει η Γενική Εφημερίς της Ελλάδος στις 7 Αυγούστου, ανάγκασαν τους εχθρούς να οπισθοχωρήσουν με κατεύθυνση τον Άγιο Ιωάννη και τη Μονή του Προδρόμου, εγκαταλείποντας την επιχείρηση κατάληψης του κάστρου.
Ας δούμε πως περιγράφει τη μάχη ο Κανέλλος Δεληγιάννης στα Απομνημονεύματά του: «εξεστράτευσεν ο ακράτητος εκείνος Σατράπης κατά της επαρχίας Αγίου Πέτρου και διευθύνετο προς το Άστρος δια να καταστρέψει εν μικρόν φρούριον των Ζαφειροπούλων (Ακούρων), εις το οποίον είχον καταφύγει πολλαί οικογένειαι γυναικοπαίδων. Κατά τας αρχάς Αυγούστου έφθασεν εκεί και αμέσως διέταξε προσβολήν και μετ’ ολίγον έφοδον. Οι ατρόμητοι εκείνοι μαχηταί ποσώς δεν εδειλίασαν, αλλ’ ωσάντες τους εχθρούς να πλησιάσουν, τους πυροβόλησαν αίφνης με ακατάπαυστον πυρ και τους οπισθοδρόμησαν. Ώρμησαν και εκ δευτέρου και εκ τρίτου, αλλ’ εύρον ισχυροτέραν αντίστασιν, ώστε ηναγκάσθησαν να οπισθοδρομήσωσιν· εφόνευσαν εξ αυτών υπέρ τους τριακοσίους και άλλοι τόσοι ίσως επληγώθησαν και ούτως ανεχώρησεν εκείθεν και υπήγον εις την μονήν του Προδρόμου….».
Ο Μιχαήλ Οικονόμου, γραμματέας του Κολοκοτρώνη, όταν αναφέρεται στην πολιορκία του κάστρου του Άστρους γράφει ότι «υπερίστησαν αυτό επί δύο ημέρας επιμόνως προσβαλλόμενον, και απάσας τας επανειλημμένας εφορμήσεις των Τούρκων απέκρουσαν, και ταύτα με ου μικράς αυτών, των Τούρκων ζημίας».
Την ίδια ημέρα, ίσως κατά το μεσημέρι, όταν είχε υποχωρήσει ο εχθρός, έφθασαν στο Άστρος νέες ενισχύσεις, 1000 αγωνιστές, με τον Γενναίο Κολοκοτρώνη και τον Πλαπούτα. Ενώθηκαν με τους υπερασπιστές του κάστρου και συμμετείχαν στην καταδίωξη των οπισθοφυλακών του εχθρού, απελευθερώνοντας αιχμαλώτους και ανακτώντας εκατοντάδες γιδοπρόβατα.
Η νίκη των Ελλήνων στις 5 και 6 Αυγούστου 1826, υπήρξε καίρια για τον Αγώνα. Η διατήρηση του κάστρου και του λιμανιού στα χέρια των Ελλήνων, ματαίωσε τα σχέδια του τρομερού Ιμπραήμ και θωράκισε το Ναύπλιο. Ο Αργολικός παρέμεινε υπό πλήρη ελληνικό έλεγχο, εξασφαλίζοντας ελεύθερο διάπλου στα ελληνικά σκάφη από τα νησιά Σπέτσες και Ύδρα προς το Ναύπλιο, έδρα της επαναστατημένης Ελλάδος.
Η στρατηγική σημασία που είχε το μικρό κάστρο του Άστρους για τον Αγώνα, στην κρίσιμη εκείνη περίοδο, γίνεται φανερή και από την κινητοποίηση της Διοίκησης για τη διάσωσή του, καθώς και από το μεγάλο ενδιαφέρον του αρχιστράτηγου Κολοκοτρώνη.
Για τη μάχη του Άστρους έγραψαν εκτενώς οι εφημερίδες του Λονδίνου. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι μόνο τρεις φορές ασχολήθηκαν οι εφημερίδες της Αγγλίας με γεγονότα της Επανάστασης στην Κυνουρία. Το ένα αφορούσε τη Β΄ Εθνική Συνέλευση του Άστρους, το δεύτερο αφορούσε τη δράση του Γενικού Στρατοπέδου Βερβένων το 1825, με αρχηγό τον Κολοκοτρώνη, και το τρίτο αφορούσε τη μάχη του Άστρους στις 5 και 6 Αυγούστου 1826.
Ευχαριστώ.
